YAMT va soliq bazasi: avtomatlashtirilgan monitoring ishga tushirildi — endi har bir ish beruvchida nimalar tekshiriladi

Yangi monitoring tizimi YAMT (my.mehnat.uz) va soliq bazasidagi maʼlumotlarni avtomat ravishda taqqoslaydi. Tafovvutlar real vaqt rejimida qayd etiladi. Hujjatlarini tartibga keltirishga ulgurmagan ish beruvchilar tekshirish va jarimaga tortilish xavfi ostida qoladilar.

Nima sodir boʻldi?

Davlat organlari Yagona milliy mehnat tizimini (YAMT) soliq maʼlumotlar bazasi bilan integratsiya qildilar. Endi har ikki tizim avtomatlashtirilgan rejimda maʼlumot almashadi va oʻzaro solishtiriladi. Dastur ikki tizimdagi yozuvlar mos kelmagan holatlarni aniqlaydi. Bu kelajakdagi chora emas — tizim allaqachon ishlamoqda. Soliq organlari va Mehnat vazirligi har bir kompaniya boʻyicha nomuvofiqliklar haqida avtomatlashtirilgan signallarni olmoqdalar.

Tizim aynan qanday xatolarni aniqlamoqda?

Ushbu holatlarning har biri maʼmuriy tekshiruv uchun asos boʻladi. Amaliyotda bu rahbarini chaqirish, hujjatlarni talab qilish va ehtimoliy jarimani anglatadi. Shuni tushunish muhimki: tizim tekshirishni "kutib oʻtirmaydi". U doimiy ravishda fon rejimida ishlaydi. Hatto bitta mos kelmaydigan xodim ham soliq organida signal shakllantiradi. Xatoni tizim aniqlashidan oldin uni mustaqil ravishda topgan maʼqul.

Qonun nimanini talab qiladi?

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 25-modda

Ish beruvchi mehnat shartnomalarini, shuningdek ularga kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalarni Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda "Yagona milliy mehnat tizimi" (YAMT) idoralararo dasturiy-apparat majmuasida oʻz vaqtida roʻyxatdan oʻtkazishi shart.

Kalit soʻz — "oʻz vaqtida". Shartnomani oʻtgan sana bilan roʻyxatdan oʻtkazish yoki ishdan boʻshatilgan xodimning shartnomasini yopishni unutish — bu qonunbuzarlik hisoblanadi va endilikda avtomat ravishda aniqlanadi.

Ish beruvchi oʻzini hozirning oʻzida qanday tekshirishi mumkin?

Quyidagi nazorat roʻyxati boʻyicha qisqa mustaqil tekshiruvdan oʻtish tavsiya etiladi:

• Barcha amaldagi xodimlar YAMTda joriy shartnomalar bilan roʻyxatdan oʻtganmi?
• Ishdan boʻshatilgan xodimlarning shartnomalari YAMTda yopilganmi?
• Buxgalteriyada hisoblangan ish haqi miqdori soliq hisobotlaridagi maʼlumotlarga mos keladimi?
• Ish haqi hisoblangan, ammo shartnomasi roʻyxatdan oʻtkazilmagan xodimlar yoʻqmi?
• Oʻrindoshlar, sinov muddatidagi xodimlar va vaqtinchalik ishchilar tekshirildimi?

Jahon tajribasi: nega konsalting kompaniyalari bunday maqolalarni nashr etishadi?

Dunyoning yetakchi buxgalteriya va konsalting firmalari kontent-marketingni allaqachon oʻz biznes modellarining bir qismiga aylantirishgan. Ularning mantiqi oddiy: muammoga duch kelishidan oldin xavf-xatarlar tushuntirilgan mijoz — umrbod sodiq mijozga aylanadi. Qonunchilikdagi oʻzgarishlar haqidagi maqolalarni aynan professional yordamga muhtoj boʻlgan odamlar oʻqiydilar. Bu reklama emas — bu ishonch. Oʻzbekiston soliq va mehnat qonunchiligidagi yangi meʼyorlar hamda oʻzgarishlar tahlilini tizimli ravishda eʼlon qilib borish xavflardan birinchilardan boʻlib xabardor boʻlish imkonini beradi.

Mutaxassisga qachon murojaat qilish kerak?

Agar kompaniyada 10 dan ortiq xodim boʻlsa va YAMTdagi barcha shartnomalar dolzarbligiga ishonch boʻlmasa, oxirgi 6 oy ichida ishdan boʻshatishlar yoki ishga qabul qilishlar mavjud boʻlsa, toʻliq boʻlmagan stavka, fukuolik-huquqiy shartnomalar yoki tashqi oʻrindoshlar boʻlsa, va buxgalter hisobni mustaqil ravishda yuritsa — bu kadrlar hujjatlarini professional auditdan oʻtkazish va YAMT bilan solishtirish uchun signaldir. Masalaning bahosi: mutaxassisning bir necha soatlik ishi ehtimoliy jarima va asabbuzarlikka qarshi.

"Kulrang" ish haqi: ish beruvchiga aynan nima tahdid soladi

YAMT monitoringi yagona nazorat vositasi emas. Parallel ravishda davlat "konvertda" ish haqi toʻlaganlik uchun javobgarlikni kuchaytirmoqda. Sxemalar va oqibatlarni tahlil qilamiz.

Qora va kulrang sxemalar: farqi nimada?

Qora sxemada barcha ish haqi naqd pulda toʻlanadi, xodim hech qayerda rasman qayd etilmaydi — mehnat va soliq qonunchiligi bir vaqtning oʻzida buziladi. Kulrang sxemada shartnoma mavjud, ammo unda eng kam ish haqi koʻrsatiladi, qolgan qismi esa naqd pulda beriladi. Bu yerdagi asosiy qonunbuzarlik — soliqqa tortiladigan bazani kamaytirishdir. Har bir toʻlovdan majburiy ushlanmalar: ish beruvchi oʻz hisobidan 12% JShODS ushlab qolishi va 12% ijtimoiy soliq hisoblashi shart. Agar bu bajarilmasa, soliq organi summalarni rasmiy maoshdan emas, balki amalda toʻlangan mablagʻlardan kelib chiqib qayta hisoblaydi.

Sxema aniqlanganda soliq organi nimani qayta hisoblaydi?

JShODS + ijtimoiy soliq: Qoʻshimcha hisoblash amalda toʻlangan summadan kelib chiqib amalga oshiriladi. Manbalar — bank koʻchirmalari, qaydnomalar, tizimlardagi raqamli izlar.

Penya: Markaziy bank stavkasi 13,5% boʻlganda — muddati oʻtgan har bir kun uchun taxminan 0,045% (yiliga ~16%). Yirik summalarda qarz bank krediti kabi oʻsib boradi.

Jarimalar — aniq raqamlar

Jarimalar bazaviy hisoblash miqdorlarida (BHM) hisoblanadi. 2025-yil 1-avgustdan boshlab 1 BHM = 412 000 soʻm.

Xodimni rasmiylashtirmaslik — MJtKning 49-moddasi boʻyicha shaxsan rahbarga jarima solinadi.

Soliq bazasini kamaytirish — toʻlanmagan soliq summasining 20 foizi miqdorida jarima (Soliq kodeksining 223-moddasi).

Hisobotlarni oʻz vaqtida taqdim etmaslik — soliq summasining 10 foizigacha jarima (Soliq kodeksining 167–168 moddalari).

2026-yil 19-iyuldan boshlab — MJtKning 174-moddasi boʻyicha soliq toʻlashdan boʻyin tovlaganlik uchun jarimalar ikki baravardan koʻproqqa oshirildi. Ishlarni endi Bosh prokuraturaning maxsus departamenti koʻrib chiqadi.

Jinoiy javobgarlik — koʻp miqdorda boʻyin tovlanganda Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 184-moddasi qoʻllaniladi.

Muhim: barcha sanksiyalar bir vaqtning oʻzida qoʻllaniladi — qoʻshimcha hisoblash, penya, kompaniyaga jarima va direktorga maʻmuriy jarima. "Yoki" emas, "va".

Real sud holati

Toshkent viloyatidagi korxona 2022–2023-yillarda majburiy bekor turish vaqtida xodimga Mehnat kodeksida talab qilinganidek oʻrtacha ish haqi oʻrniga eng kam oylik maosh toʻlagan. Oylik farq taxminan 1,9 million soʻmni tashkil etgan. Sud muhokamasi yakunlariga koʻra, ish beruvchidan 39 348 007 soʻm — qayta hisoblangan ish haqi, bekor turish uchun kompensatsiya va penya undirilgan. Shuningdek, 400 000 soʻm maʼnaviy zarar belgilangan. Qaror zudlik bilan majburiy ijroga yuborilgan.

Yangi xavf: mehnat daftarchasidagi begona yozuv

my.mehnat.uz tizimi kengayishi bilan yangi turdagi qonunbuzarlik paydo boʻldi: xodimlar oʻzlarining elektron mehnat daftarchalarida hech qachon ishlamagan tashkilotlarini topmoqdalar. Sxema — kompaniya subsidiya olish uchun odamni roʻyxatdan oʻtkazadi, keyin esa "boʻshatadi". Ish beruvchi uchun bu shaxsiy maʼlumotlardan roziliksiz foydalanganlik uchun MJtKning 46-2-moddasi boʻyicha 50 BHM (20,6 million soʻm) miqdorida jarimani anglatadi. Qasddan va guruh boʻlib sodir etilganda — JKning 141-2-moddasi: 100 dan 150 BHMgacha jarima yoki 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanishi mumkin.